Múa sư tử trong lễ hội của người Tày, Nùng

Người Tày, Nùng thường múa sư tử vào các dịp lễ hội mừng xuân, Tết Trung thu hay hội xuống đồng. Họ quan niệm sự xuất hiện của sư tử là điềm lành, biểu hiện của thiên hạ thái bình. Vì thế, hội múa sư tử được người Tày, Nùng chuẩn bị công phu và tham gia hào hứng.

Trong các dịp lễ hội mừng xuân, hay Tết Trung thu, đồng bào Tày, Nùng ở Việt Bắc thường hay múa sư tử. Nó được đồng bào ưa thích vì có nhiều vũ điệu khỏe khoắn, phù hợp với tinh thần thượng võ của người miền núi.

Theo truyền thuyết, sư tử là chúa sơn lâm – Vua của các loài vật. Người Tày, Nùng tin rằng đầu nǎm sư tử xuất hiện là điềm lành, biểu hiện của thiên hạ thái bình. Do vậy múa sư tử sẽ xua đuổi được ma tà, diệt mọi ôn dịch làm chết gia súc, giúp chǎn nuôi, làm ǎn dễ dàng, đời sống ấm no, hạnh phúc.

Dụng cụ dùng để múa sư tử là: Trống, thanh la, não bạt, chũm chọe, đầu sư tử. Riêng đầu sư tử có hai cái: một đầu sư tử lớn (tức sư tử mèo) và một đầu sư tử con. Chúng được trang hoàng sặc sỡ, cầu kỳ. Người ta đính những tua chỉ vàng lóng lánh dưới hàm sư tử, những quả bông ngũ sắc lên đỉnh đầu và tai. Sư tử nào đẹp trông “dữ tướng” hơn, là một điểm để uy hiếp đối phương trong thi đấu. Ngoài ra còn có thêm mặt nạ đười ươi, khỉ, vẽ rất ngộ nghĩnh, cùng các thứ võ khí: gậy, tay thước, côn, đinh ba, mã tấu, hai đôi đèn lồng lớn để biểu diễn ban đêm. Các thứ này được gìn giữ cẩn thận, dùng cho nhiều nǎm. Nếu trong hội múa, thấy chiếc đầu sư tử nào có bǎng vải đen đeo ở cổ, chứng tỏ nó đã “lão luyện” trong nghề, được các đầu sư tử khác “kính nể”.

Vào hội múa sư tử, cả bản xôn xao tiếng gọi, rủ nhau đến xem. Trên bãi cỏ xanh, bà con đứng vòng trong, vòng ngoài cười nói râm ran, háo hức đón chờ. Bao giờ, tiết mục múa cũng chia làm hai phần: múa sư tử và múa võ. Đầu tiên, một võ sĩ ǎn mặc giả thợ sǎn cầm gậy hay mã tấu cùng những người đeo mặt nạ khỉ, đười ươi, chạy vòng tròn đánh nhau với sư tử, trong bài “Sǎn sư tử”. Tiếng trống thanh la, não bạt… vang lừng thúc giục. Người đội đầu sư tử rất khỏe, nhanh nhẹn diễn những cú “vồ mồi”, uốn lượn, tránh đòn một cách tài tình, trong tiếng hò reo, cổ vũ dậy đất. Những người đi sǎn xông tới, bao vây, tấn công sư tử. Âm nhạc càng nổi lên dồn dập, làm điệu múa thêm cuồng nhiệt. Cuối cùng, sư tử đành chịu khuất phục và đoàn quân làm động tác trống giong, cờ mở, mang xác sư tử về ǎn mừng thắng lợi. Điệu “Sǎn sư tử” là điệu múa hay nhất thể hiện tinh hoa của vǎn hóa Tày – Nùng. Tiếp đến là điệu “Sư tử đẻ con”. Một người cầm đầu sư tử con, lồng vào bụng sư tử mẹ. Sư tử cái múa lặc lè, tựa mang nặng đẻ đau, sau đó, sư tử con chào đời, sư tử mẹ âu yếm sǎn sóc, nuôi dưỡng con, rồi hai mẹ con cùng múa thật nhịp nhàng, uyển chuyển.

Phần biểu diễn võ nghệ cũng rất sôi động hấp dẫn. Từng cặp 2-4 người đấu võ tay không hoặc múa côn, múa gậy… Những đường gậy vụt vun vút trong không khí, chiếc côn xoay tròn như chong chóng trên tay người sử dụng, làm khán giả ồ lên thích thú. Và những tiết mục xiếc, nhào lộn, nhảy bàn, trồng cây chuối, đi hai tay… được các nghệ sĩ phô diễn đẹp mắt. Hồi hộp nhất là môn “quá tua pịa” (vượt qua cửa dao). Trên chiếc bàn cắm đầy dao gǎm, đinh ba theo hình chiếc cửa, để hở một chỗ vừa lọt thân người, các võ sĩ thu mình gọn như một chiếc thoi, hai tay chắp vào nhau, duỗi ra đằng trước, phi thân nhảy qua cửa dao như cá vượt sóng. Múa võ cũng theo nhịp đệm vui nhộn, của những làn điệu dành riêng cho múa sư tử, gây một không khí hào hứng làm ngày xuân thêm tưng bừng náo nhiệt.

Trong tết Trung thu, các tiết mục võ được thay bằng điệu “Sư tử giỡn trǎng”. Chiếc vòng tròn dán giấy bạc óng ánh, to như chiếc nong (tượng trưng cho chị Hằng Nga) được mang tới. Sư tử múa lượn mềm mại lúc lên cao, lúc xuống thấp bên cạnh những dải lụa màu tung bồng bềnh như làn mây sa xuống. Dưới ánh sáng vằng vặc của đêm trǎng rằm, mọi người hân hoan thưởng thức múa sư tử và phá cỗ trông trǎng.

Ở hội “Lồng tồng” (Xuống đồng), tục lệ cũ quy định sư tử của hội nào đến trước là sư tử “đàn anh”, sẽ làm chủ trì buổi biểu diễn. Các sư tử đến sau, trước khi múa phải đeo một miếng vải đỏ vào chân con đến trước, tự nhận mình là “đàn em”. Nếu có trường hợp tranh ngôi chủ trì, Ban tổ chức buộc phải cho hai sư tử đấu với nhau. Lúc này, chính thầy dạy của hai đội đảm đương việc cầm đầu sư tử cái. Hai sư tử vờn nhau, đấu miếng từng tí một, người con nào chạm vào con kia nhiều, có những thế lừa đẹp hơn là người chiến thắng. Nhiều khi cuộc đấu rất gǎng, vì sự được thua liên quan đến danh dự của đôi bên. Cứ vậy, lần lượt từng sư tử trổ hết tài nghệ trước đông đảo người xem. Trò vui kéo dài đến tối và những chiếc đèn lồng được thắp lên sáng lung linh, làm đêm hội càng quyến rũ hơn bao giờ hết.

Tan hội ra về, nét mặt ai cũng ngời lên niềm vui, sau những giờ nghỉ ngơi thoải mái và hẹn gặp lại ở hội múa sư tử sang nǎm.

(Theo HNM)

Bài viết khác

• Người Hà Nội xưa và bữa cơm ngày thường
• Nhịp xoè của người Tày ở Bắc Hà (Lào Cai)
• Về đình So
• Lễ hội văn hóa truyền thống Cơ Tu, Quảng Nam
• Lễ hội đền Hùng
• Lễ hội Lồng Tông - Nét văn hóa của đồng bào Tày ở Chiêm Hóa
• Sắc thái văn hóa tiêu biểu của dân tộc Thái
• Hội làng Dị Nậu
• Phú Thọ: Phục hồi và phát triển dân ca Xoan, Ghẹo gắn với xây dựng làng, xã văn hóa
• Cây đàn Tính và lời hát Then